Justus van de Kamp

Koosjer Nederlands: het ontstaan van een Joods Nederlands dialect en de bestudering ervan
(19 april: symposium 'De wereld van het Jiddisch en andere kleine talen')

Vanaf de jaren 1590 komen er ‘katholieke’ Portugese handelaren naar Amsterdam die in dertig jaar tijd een rijke joodse infrastructuur opbouwen. Amsterdam is dan een snel uitdijende stad van immigranten. Temidden van andere gelukzoekers en religieuze refugiés vestigen zich hier sefardische en asjkenazische joden. In de 18e eeuw wonen ten oosten van de Nieuwmarkt zo’n 20.000 Jiddisch-sprekers, de grootste concentratie ter wereld. De ‘portegiezen’ (sefardische joden) zijn dan al in aantal overvleugeld door de gemiddeld veel armere ‘Hoogduitsen’. Later knakt een aantal economische crises ook het fortuin van veel sefardische families die afhankelijk waren van effectenhandel en andere risicovolle ondernemingen. Zo telt de Jodenhoek eind achttiende eeuw een grote massa verpauperde asjkenazische èn sefardische joden met een minderheid van christenen van allerlei herkomst. Als het Jiddisch na de Franse tijd in de negentiende eeuw van overheidswege de kop wordt ingedrukt blijkt een van de Amsterdamse dialekten in uitspraak, grammatika en woordenschat sterk beïnvloed door de oude talen van de Amsterdamse joden: het ‘Jodenhoeks’.
Jarenlang circuleerden er talloze lijstjes en boekjes met ‘Joodse’ of ‘Jiddische’ woorden in het Nederlands. Van bronvermelding of aanwijzingen waar men het materiaal vandaan had was geen sprake. Daarom zijn Jacob van der Wijk en ik begonnen een ‘corpus’ samen te stellen van Nederlandse teksten. We namen meer dan drieduizend boeken en artikelen door. We tikten daaruit ruim achtienduizend citaten over in een database. In het woordenboek namen we alleen woorden op die binnen een Nederlandse contekst waren aangetroffen. Belangrijk voor ons was de enorme literaire golf van (veelal joodse) schrijvers waarvan een verbazend groot aantal het mondelinge ‘platte’ taalgebruik van de armere sociale klassen beschreef. We hebben woordontwikkeling en vormenvariatie beschreven, naar betekenisvolle (vaak amusante) citaten gezocht, soms nieuwe etymologieën bedacht en het geheel in een historisch kader gebracht.

In de lezing zullen we een paar voorbeelden van oud Amsterdams Jiddisch bekijken, en dan het Joods-Nederlands met een staalkaart van onverwachte woorden van heel verschillende herkomst.

litteratuur:

• Justus van de Kamp, ‘Het Jodenhoeks, “een echt joden spoegsprakie”’, in: Nicoline van der Sijs (ed.), Wereldnederlands. Oude en jonge variëteiten van het Nederlands, (Den Haag 2005): 79–110.
• Justus van de Kamp & Jacob van der Wijk, Koosjer Nederlands (Amsterdam 2006)
• Justus van de Kamp, ‘Jodenhoeks: The Amsterdam Jewish Dialect and Its Influence upon the Dutch Language’, European Judaism 83 vol. XLII-2 (herfst 2009): 34-46

  Justus van de Kamp (Amsterdam, 1954) is historicus, vertaler Jiddisch en lexicograaf, geeft lezingen en colleges over Jiddische literatuurgeschiedenis. Heeft met Jacob van der Wijk het enthousiast ontvangen woordenboek Koosjer Nederlands gemaakt, waarvan de gebonden editie nu voor de gereduceerde prijs van 40,- aangeschaft kan worden.

   

  <<< terug